Tanı kriterlerinden patofizyolojiye, aspirin profilaksisinden magnezyum sülfat nöbet korumasına ve doğum zamanlamasına kadar preeklampsinin kanıta dayalı, güncel kılavuzlara (ACOG, USPSTF, ISSHP, NICE) dayanan kapsamlı klinik derlemesi.
⚕️ Hedef kitle: Bu klinik derleme hekim ve sağlık profesyonellerine yöneliktir; güncel literatür ve kılavuzların eğitim amaçlı özetidir. Klinik kararlar hastaya özgü değerlendirme ve yürürlükteki kurumsal protokollerle verilmelidir.
Preeklampsi, gebeliğin 20. haftasından sonra (veya postpartum dönemde) yeni başlangıçlı hipertansiyona proteinürinin ya da proteinüri olmaksızın anlamlı maternal son-organ disfonksiyonunun eşlik ettiği, çok-sistemli ilerleyici bir bozukluktur. Patogenez hem anormal plasentasyonu hem de maternal sistemik vasküler disfonksiyonu içerir (UpToDate, "Preeclampsia: Clinical features and diagnosis", 2026). Olguların yaklaşık %90'ı geç preterm (≥34–<37 hafta), term veya postpartum dönemde ortaya çıkar ve genel olarak iyi seyirlidir; geriye kalan ~%10'luk erken başlangıçlı (<34 hafta) grup ise ciddi perinatal morbidite/mortalite ile ilişkilidir.
Sistematik bir derlemede dünya genelinde gebeliklerin %4,6'sı (95% GA 2,7–8,2) preeklampsi ile komplike olmuştur; ABD insidansı yaklaşık %5'tir (UpToDate 2026). Geç başlangıçlı preeklampsi (%2,7), erken başlangıçlıdan (%0,3) daha sıktır. Hipertansif gebelik bozuklukları, hemoraji ve venöz tromboembolizm ile birlikte dünya çapında doğrudan maternal ölümlerin %10–15'inden sorumludur.
ACOG Practice Bulletin No. 222 (Haziran 2020) ve ISSHP 2021 sınıflamasına göre temel tanılar şunlardır:
Gebelikte hipertansiyon, sistolik kan basıncı (SKB) ≥140 mmHg ve/veya diyastolik kan basıncı (DKB) ≥90 mmHg olarak tanımlanır; şiddetli hipertansiyon SKB ≥160 mmHg ve/veya DKB ≥110 mmHg'dir (ACOG PB 222, 2020). Eşiği doğrulamak için ölçümler tekrarlanmalıdır — şiddetli olmayan değerler birkaç saat/gün ara ile, şiddetli değerler ise (acil tedavi gerektirdiğinden) 15 dakika içinde tekrar doğrulanır.
| Bileşen | Kriter |
|---|---|
| Hipertansiyon | SKB ≥140 ve/veya DKB ≥90 mmHg, en az 4 saat ara ile iki ölçümde (20. hafta sonrası, önceden normotansif) |
| Proteinüri (varsa tanı koydurur) | ≥300 mg / 24 saatlik idrar veya protein/kreatinin oranı ≥0,3 mg/mg veya (yalnızca kantitatif yöntem yoksa) dipstik ≥2+ |
| Proteinüri yoksa — aşağıdakilerden biri yeterli | Trombositopeni (<100.000/µL) · kreatinin >1,1 mg/dL veya bazalin iki katı · transaminaz ≥2× ÜSN · pulmoner ödem · tedaviye yanıtsız baş ağrısı · görme bozukluğu |
Preeklampsili hastaların yaklaşık %25'i, hastalığın şiddetli ucunu (alarm bulguları) işaret eden aşağıdaki kriterlerden bir veya birkaçını geliştirir (ACOG PB 222, 2020; UpToDate 2026):
Not: Proteinüri eşiğinin derecesi veya proteinüri miktarı, tanı konduktan sonra maternal/perinatal sonucu öngörmez; bu nedenle eşik aşıldıktan sonra tekrarlayan idrar protein ölçümü önerilmez (UpToDate, "Antepartum management", 2026).
Preeklampsi patogenezinde anahtar olay, gebeliğin erken döneminde spiral arter remodelinginin yetersiz olmasıdır (defektif trofoblast invazyonu). Bunun sonucunda göreceli plasental hipoperfüzyon, hipoksi, iskemi ve oksidatif stres gelişir; bu da maternal dolaşıma anti-anjiyogenik faktörlerin salınmasına yol açar (UpToDate, "Preeclampsia: Pathogenesis", 2026).
Merkezdeki moleküler mekanizma sFlt-1 (soluble fms-like tyrosine kinase-1) ile PlGF (placental growth factor) arasındaki dengesizliktir. sFlt-1, VEGF ve PlGF'yi bağlayarak nötralize eden bir tuzak reseptördür; aşırı salınımı yaygın maternal endotel disfonksiyonuna, vazokonstrüksiyona ve kapiller geçirgenlik artışına neden olur. Bu da hipertansiyon, proteinüri (glomerüler endotelyozis) ve diğer son-organ bulgularını açıklar. ISSHP'ye göre anjiyogenik dengesizlik (PlGF <5. persentil veya sFlt-1:PlGF oranında artış, ör. Roche testi ile >38) klinik tanıyı güçlendirebilir, ancak tek başına tanı kriteri olarak kullanılmamalıdır (ISSHP 2021).
ABD'de FDA, Mayıs 2023'te sFlt-1:PlGF oranını yalnızca hipertansif gebelik bozukluğu nedeniyle hastaneye yatırılan, 23+0–34+6 haftalık tekil gebeliklerde iki hafta içinde şiddetli özelliklere ilerlemeyi öngörmek için onaylamıştır (PRAECIS çalışması temelli). Bu popülasyonda <40 oran, iki haftalık negatif öngörü değeri ~%96 ile düşük risk anlamına gelir (UpToDate 2026). ACOG, testin yalnızca PRAECIS dahil etme kriterlerini karşılayan hastalarda kullanılmasını belirtmiştir.
İlk prenatal vizitte geleneksel risk faktörleri taranır. En yüksek bağıl riski (RR) taşıyanlar: önceki preeklampsi öyküsü (RR 8,4), kronik hipertansiyon (RR 5,1), pregestasyonel diyabet (RR 3,7), çoğul gebelik (RR 2,9), kronik böbrek hastalığı ve antifosfolipid sendromu (RR 2,8). Şiddetli özellikli ikinci trimester preeklampsisi sonrası rekürrens %25–65'e ulaşır (UpToDate, "Clinical features", 2026). Tüm vizitlerde kan basıncı ölçümü temel tarama yöntemidir.
Düşük doz aspirin, preeklampsi önlemede en iyi çalışılmış ve en yararlı farmakolojik girişimdir. Trombosit tromboksan sentezini azaltırken vasküler prostasiklin sentezini korur. Meta-analizler, orta-yüksek riskli hastalarda preeklampsi ve ilişkili sonuçları (preterm doğum, büyüme kısıtlılığı) yaklaşık %10–20 azalttığını göstermektedir (USPSTF 2021 meta-analizi, RR 0,85, 95% GA 0,75–0,95). Etki özellikle preterm preeklampside belirgindir (RR 0,62); term preeklampsi üzerindeki etki minimaldir.
Bu kanıtın temel taşı ASPRE çalışmasıdır (Rolnik ve ark., NEJM 2017; PMID 28657417): İlk trimester çok-değişkenli tarama algoritması ile yüksek riskli belirlenen 1776 tekil gebelikte, 11–14. haftadan 36. haftaya kadar günde 150 mg aspirin verilmesi, <37 hafta preterm preeklampsiyi %62 azaltmıştır (%1,6'ya karşı %4,3; OR 0,38, 95% GA 0,20–0,74; P=0,004). Neonatal advers sonuçlarda anlamlı fark görülmemiştir.
💊 Aspirin profilaksisi — pratik özet:
Diğer kanıtlanmış/olası girişimler: Kronik hipertansiyonun <140/90 mmHg hedefiyle tedavisi (CHAP çalışması, 2022 — herhangi bir preeklampsiyi RR 0,79 azalttı); diyet kalsiyum alımı düşük popülasyonlarda WHO'nun önerdiği günlük 1500–2000 mg elementer kalsiyum takviyesi. Aksine; C/E vitamini, balık yağı ve folik asidin preeklampsi önlemede etkisizdir (UpToDate, "Prevention", 2026).
Preeklampsi yönetiminin beş anahtar ilkesi: (1) şiddetli hipertansiyonu tedavi et, (2) anne ve fetüsü yakın izle, (3) doğum zamanlamasını optimize et, (4) maternal nöbeti (eklampsiyi) önle, (5) postpartum yakın izlemi sürdür (UpToDate, "Antepartum management", 2026). Antihipertansif tedavi hastalığın ilerlemesini durdurmaz ancak inme ve dekolmanı önler; magnezyum sülfat ise nöbeti önler.
Magnezyum sülfat, preeklampsi/eklampsi zemininde tercih edilen antikonvülzandır. MAGPIE çalışması (Lancet 2002; PMID 12057549; 33 ülkede 10.141 hasta), plaseboya kıyasla eklampsi riskini %58 azalttığını (95% GA %40–71) göstermiştir. Eklampsi tedavisinde ise fenitoin ve diazepama üstün olup rekürren nöbetleri yarı-üçte iki oranında, maternal ölümü üçte bir oranında azaltır (Cochrane; Eclampsia Trial Collaborative Group, Lancet 1995).
⚠️ Magnezyum sülfat dozu:
Doğrulanmış şiddetli hipertansiyon (SKB ≥160 ve/veya DKB ≥110 mmHg), inmeyi önlemek için mümkün olan en kısa sürede — ideal olarak tanıdan sonraki 30–60 dakika içinde — tedavi edilmelidir (ACOG; UpToDate, "Treatment of hypertension in pregnant and postpartum patients", 2026). ACOG, labetalol, hidralazin ve hızlı etkili oral nifedipini birinci basamak için benzer derecede güvenli ve etkili kabul eder. Hedef: ortalama arter basıncını 2 saatte en fazla %25 düşürmek; hedef KB 130–150/80–100 mmHg (uteroplasental perfüzyonu korumak için <120/80 agresif düşüşten kaçının).
| İlaç | Doz şeması | Etki başlangıcı / notlar |
|---|---|---|
| Labetalol (IV) | 20 mg IV (2 dk); yanıt yoksa 10 dk arayla 20 → 40 → 80 → 80 → 80 mg; maks. kümülatif 300 mg. Alternatif: 1–2 mg/dk infüzyon. | 5–10 dk; etki 3–6 saat. Kontrendikasyon: ilaç gerektiren astım, maternal nabız <60/dk. Nabız >110 ise tercih edilir. |
| Hidralazin (IV) | 5 mg IV (1–2 dk); 20 dk içinde hedefe ulaşılmazsa 5–10 mg bolus; tedavi başına maks. 20–30 mg. | 10–30 dk; etki 2–4 saat. Maks. doz veya nabız >100/dk olursa başka ajana geçilir. |
| Nifedipin (oral, hızlı etkili kapsül 10 mg) | 10 mg PO; 20 dk içinde hedefe ulaşılmazsa 10–20 mg, gerekirse 20 dk sonra tekrar 10–20 mg; ardından başka ajana geç. | ~20 dk. Özellikle IV erişim yoksa kullanışlı; hızlı/aşırı düşüş riski nedeniyle dikkatli (UpToDate yazarı IR formu sınırlar). |
| Dirençli olgu | Nikardipin 5 mg/saat IV infüzyon (maks. 15 mg/saat) veya esmolol infüzyon. | Üç birinci-basamak ajana yanıtsızsa. |
Şiddetli olmayan hipertansiyonun (SKB <160 ve DKB <110 mmHg) preeklampside antihipertansifle tedavisi hastalığın seyrini değiştirmez; çoğu hastada kaçınılır (kronik HT hariç). Sodyum kısıtlaması ve diüretiklerin (pulmoner ödem dışında) rutin yeri yoktur.
Preeklampsinin kesin tedavisi doğumdur; zamanlama hastalık şiddeti, maternal-fetal durum ve gebelik haftasına dayanır (UpToDate, "Antepartum management", 2026):
Antenatal kortikosteroid: Viabl fetüsü olan ve <34+0 hafta preeklampsili hastalara akciğer matürasyonu için bir kür önerilir (Grade 1A); ancak yalnızca steroid için doğum geciktirilmemelidir. İzlem: Beklemeci yönetimde trombosit + karaciğer/böbrek fonksiyon testleri haftada en az iki kez; kan basıncı günde en az iki kez; haftada iki kez NST + amniyon sıvısı veya biyofizik profil; tanıda fetal büyüme ultrasonu ve normalse 3–4 haftada bir tekrar. Umbilikal arter Doppleri büyüme kısıtlılığı kuşkusunda perinatal ölümü %29 azaltır (RR 0,71).
HELLP sendromu, şiddetli özellikli preeklampsinin laboratuvar baskın bir varyantıdır: mikroanjiyopatik hemoliz (periferik yaymada şistositler/miğfer hücreleri, indirekt bilirubin/LDH artışı), transaminaz yüksekliği ve trombositopeni. Sağ üst kadran ağrısı, bulantı/kusma sık görülür; nadir ama hayatı tehdit eden hepatik hematom/rüptür açısından uyanık olunmalıdır. Yönetim, şiddetli özellikli preeklampsi ile aynıdır (MgSO4 + antihipertansif + doğum).
Eklampsi, preeklampsi zemininde tonik-klonik nöbettir ve beklemeci yönetime mutlak kontrendikasyon oluşturur. Yönetim öncelikleri: hava yolu/aspirasyondan korunma (sol yan pozisyon, O₂ 8–10 L/dk), şiddetli hipertansiyonun tedavisi, uzamış nöbetin sonlandırılması ve rekürren nöbetin MgSO4 ile önlenmesi. >5 dakika süren aktif nöbette lorazepam 4 mg IV (maks. 2 mg/dk) veya diazepam 5 mg IV verilebilir. MgSO4 rejimi yukarıdaki ile aynıdır (6 g yükleme + 2 g/saat). Nöbet sonrası fetal bradikardi sık ve genellikle geçicidir; maternal stabilizasyon çoğunlukla intrauterin toparlanmayı sağlar, 10–15 dakikada düzelmezse dekolman düşünülmelidir. Eklampside ≥32–34 hafta veya uygun Bishop skorunda vajinal doğum (indüksiyon) makul bir seçenektir.
Hastalık doğumdan sonra günler-haftalar içinde düzelir; ancak son-organ disfonksiyonu ilk 1–3 günde kötüleşebilir. Üçüncü boşluk sıvısının mobilizasyonu ve diürez genellikle 48 saat içinde başlar. Hipertansiyon ilk (bazen ikinci) postpartum haftada kötüleşip çoğu hastada 4 hafta içinde normalleşir. Olguların ~%5'inde preeklampsi ilk kez postpartum tanınır (genellikle 48 saat içinde); geç postpartum preeklampsi (doğumdan 2 gün–6 hafta sonra) en sık baş ağrısıyla başvurur — bu hastalar eklampsi açısından risk altındadır. MgSO4 doğumdan önce başlandıysa 24–48 saat sürdürülür. Postpartum şiddetli hipertansiyon, emzirmeyle uyumlu ilaçlarla (labetalol, nifedipin) aynı hedeflere göre tedavi edilir.
Uzun dönemde preeklampsi öyküsü, gelecek gebeliklerde rekürrens riskini ve yaşam boyu kardiyovasküler ile böbrek hastalığı riskini artırır; bu hastalar kardiyovasküler risk modifikasyonu açısından izlenmelidir.
Son güncelleme: . Kılavuz numaraları ve yayın yılları güncel kataloglarla doğrulanmıştır.